0
0
Rudarstvo u Srbiji ima izuzetnu tradiciju, a Dan rudara obeležava se 6. avgusta kao esnafski praznik u znak na veliki uspeh rudara postignut 1903. godine.
U rudarstvu je u Srbiji zaposleno preko 20.000 osoba, a rudari imaju beneficirani radni staž.
Aktivnih eksploatacionih polja ima više od 200, a za bar još stotinak postoji saglasnost nadležnih. Približno 270 preduzeća radi u oblasti eksploatacije mineralnih sirovina, a dvadesetak se bavi geološkim istraživanjima.
U Senjskom rudniku, najstarijem u Srbiji za eksploataciju uglja, 6. avgusta 1903. počeo je štrajk rudara, izazvan otpuštanjem trojice radnika, odnosno nesrećom koja se prethodno dogodila.
Devet dana potom, štrajk je okončan povratkom na posao otpuštenih, ali i poboljšanjem uslova rada, pa i skraćenjem radnog vremena.
Bio je to veliki uspeh, pa je datum početka štrajka kasnije prihvaćen kao Dan rudara u Srbiji, kako je odlučeno nakon Drugog svetskog rata.
Prethodno, rudari u Srbiji obeležavali su kao esnafski praznik, slavu, zaštitnika, Svetog Prokopija. U Senjskom rudniku postoji crkva posvećena Svetom Prokopiju.
Senjski Rudnik, najstariji aktivni rudnik mrkog uglja u Srbiji, dvadesetak kilometara jugoistočno od Despotovca, aktivan je od 1853. iako se o ozbiljnijim formama eksploatacije rude može govoriti tek od šezdesetih 19. veka.
U najranijoj fazi nazivan je Aleksandrovo, po knezu Aleksandru, da bi potom bio preimenovan u Majdan kod Senja.
Vodeći stručnjak rudnika u to vreme je bio inženjer Vasilije Božić, sunarodnik iz Srema, kog je vlada Kneževine Srbije pozvala da pošto ustanovi opšte prilike, osmisli i organizuje eksploataciju rude.
Tada i decenijama potom glavni korisnik proizvodnje Senjskog rudnika bila je Topolivnica u Kragujevcu. Ruda je transportovana volovskim zapregama, da bi se pošto je osamdesetih u Srbiji izgrađena železnička mreža, pristupilo gradnji uskotračne pruge do rudnika, koja je puštena u rad 1892.
Senjski rudnik koji danas nastanjuje oko 500 stanovnika, osnovnu školu ima od 1869. Lokalni list Rudarski glasnik, počeo je da izlazi 1903. Električna energija, za osvetljenje, uvedena je 1908. Godine 1891. tamošnji rudari osnovali su fond Bratska kasa, s ciljem pomoći po potrebi, u koji su svi izdvajali 1 odsto zarade.
Poznati štrajk iz 1903. dogodio se pošto je uprava rudnika odlučila da otpusti trojicu, po svemu sudeći poznatih radničkih aktivista. Posle mučnih pregovora, devet dana kasnije, uprava je prihvatila da budu vraćeni na posao, da radno vreme bude skraćeno, a rudarima je nadalje obezbeđivan i besplatan olaj za osvetljenje.
Nedavna istaživanja nesumnjivo su potvrdila da je obrada metala na tlu
Srbije bila poznata čak oko 5.500 pre n.e.
Arheološki nalazi u Pločniku, u Toplici, gde su pronađene rude azurita i malahita, korišćene za dobijanje bakra, podrazumevju ne samo bakarni alat, kao sekiru, ili nakit, nego su pronađene metalurške peći sa sistemom ventilacije, pa i bronzane ploče, folije, nesumnjivo plod metalurške proizvodnje, datirane u približno 4650. p. n. e. što Pločnik čini nalazištem do sada najstarije metalurgije na svetu.
Poređenja radi, metalurški nalazi u Pločniku stariji su oko 1.500 godina od nalaza bronze na Bliskom istoku, za koje se prethodno verovalo da su najstariji.
Rudarstvo je na tlu Srbije bilo u zamahu u vreme rimske uprave, i posebno u vreme Nemanjića, da bi pod Turcima postepeno zamrlo.
Znatan deo snage i bogatstva Srbije Nemanjića bio je plod razvijenog rudarstva. Od 13. veka u Srbiji su bili prisutni i Sasi, Nemci pristigli iz Erdelja, čija je specijalnost bila rudarenje. Poznati su su bili rudnici kao Novo Brdo, Brskovo, Rudnik, Koporić, Janjevo, Trepča, Rogozna, i brojni drugi.
U poznom srednjem veku Srbija je bila među vodećim proizvođačima srebra u Evropi, koje je tada znatno bolje vrednovano nego danas. Relativno bogatstvo i snaga onovremene Srbije poticali su odatle. Bogatsvo Dubrovnika temeljilo se uglavnom na trgovini rudom iz Srbije. Dubrovčani su je potom dodatno prerađivali pošto je to bilo srebro sa visokim procentom zlata, takozvano glamsko.
Zna se da je Car Dušan Hilandaru darivao godišnje 375 litara novobrdskog srebra. Kasnije, u vreme despota Stefana Lazarevića Hilandar je uživao novobrdski dohodak od 100 litara glamskog srebra godišnje.
Bertrandon Brokijer, burgundski hodočasnik, putopisac, pocenjivao je 1433. kada je prolazio kroz Srbiju, godišnje prihode rudnika Novo Brdo na do 200.000 dukata.
Za Novo Brdo je vezan i nastanak jednog važnog pravnog spomenika srednjovekovne Srbije, koji je regulisao život i rad rudara.
Zakon o rudnicima odnosno Novobrdski zakonik, obelodanio je 1412. godine, despot Stefan Lazarević.
Srpski medievisti drže da je tekst Zakonika zapravo uobličen krajem 14. veka, a tada nanovo potvrđen.
Sastavni deo Zakonika Despota Stefana osim odredaba koje regulišu život i rad, obaveze i prava rudara, jeste i Statut grada Novo Brdo, tada najvećeg rudarskog centra Jugoistoka Evrope.
